เวลา 14.30 น. หลักสูตร WLE รุ่นที่ 4 ได้รับเกียรติจาก ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ศรัณยู พลนิกร ผู้อำนวยการศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์เพื่อการวิจัยขั้นสูง สำนักวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีขั้นสูง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มาบรรยายในหัวข้อ “Cellular Health Foundations: Understanding Declining Drivers and Their Impacts on Whole Body System” ท่านได้กล่าวว่าคนส่วนใหญ่มักประเมินสุขภาพจากผลตรวจเลือดพื้นฐาน หากอยู่ในเกณฑ์ปกติและไม่มีอาการเจ็บป่วย ก็มักเชื่อว่าตนเองมีสุขภาพแข็งแรงสมบูรณ์ ทว่าในมุมมองทางการแพทย์และชีววิทยาสมัยใหม่ สุขภาพที่แท้จริงคือการมีดุลยภาพ (Homeostasis) หรือความสามารถของเซลล์ 37 ล้านล้านเซลล์ที่ทำงานประสานกันอย่างสมดุล

โดยทั่วไปโรคภัยไข้เจ็บมักก่อตัวขึ้นอย่างเงียบๆ เป็นเวลานานก่อนที่จะสามารถวินิจฉัยพบ ภายใต้ผลตรวจร่างกายที่ดูปกติ อาจมีภาวะการอักเสบระดับต่ำ (Low-grade inflammaging) ซ่อนตัวอยู่ในกระแสเลือดหรือลำไส้แล้ว ร่างกายของเราไม่ใช่เพียงอวัยวะที่แยกส่วนกัน แต่คือเครือข่ายที่เชื่อมโยงกันด้วยสารเคมีอย่างซับซ้อน เซลล์แต่ละเซลล์เปรียบเสมือนเมืองอัจฉริยะที่ทำงานตลอด 24 ชั่วโมง และไม่มีระบบใดทำงานโดดเดี่ยวเพียงลำพัง เซลล์เหล่านี้สื่อสารกันตลอดเวลาด้วยสารเคมี เช่น ฮอร์โมน, ไซโตไคน์, สารสื่อประสาท และถุงเวสิเคิล (Extracellular Vesicles) เพื่อรักษาสมดุลของร่างกาย ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ DNA หรือ รหัสพันธุกรรม เป็นตัวกำหนดสุขภาพทั้งหมด ซึ่งแท้จริงแล้ว จีโนม (Genome) เปรียบเสมือนกรรมเก่า หรือพิมพ์เขียวที่ได้มาตั้งแต่เกิดและเปลี่ยนแปลงไม่ได้ การตรวจยีนจึงบอกได้เพียงความเสี่ยงพื้นฐาน แต่ไม่สามารถบอกได้ว่ายีนนั้นกำลังทำงานอยู่หรือไม่ ส่วนเอพิจีโนม (Epigenome) เปรียบเสมือนกรรมใหม่ที่ทำหน้าที่เป็นสวิตช์ควบคุมการเปิดหรือปิดการทำงานของยีน ซึ่งถูกกำหนดโดยไลฟ์สไตล์ของแต่ละคนในแต่ละวัน เช่น โภชนาการ การนอนหลับ และความเครียด

นอกจากเซลล์ของเราเองแล้ว สุขภาพยังถูกขับเคลื่อนโดยจุลชีพในร่างกาย ซึ่งมียีนมากกว่ามนุษย์หลายร้อยเท่า โดยเฉพาะในลำไส้ จุลชีพเหล่านี้จะหลั่งสารเคมีสำคัญ เช่น กรดไขมันสายสั้น (SCFAs) เพื่อควบคุมภูมิคุ้มกันและการอักเสบ หากจุลชีพเสียสมดุล (Dysbiosis) จะทำให้ลำไส้รั่ว เกิดการอักเสบเรื้อรังที่ลุกลามไปทั่วร่างกาย ส่งผลเสียไปถึงการทำงานของสมอง การสูญเสียสมดุลของสมองไม่ได้เกิดจากสาเหตุเพียงข้อเดียว แต่เกิดจากความล้มเหลวเชิงระบบที่ปัจจัยหลายอย่างมาบรรจบกัน ได้แก่ (1) จุลชีพในลำไส้เสียสมดุล (Microbiome Dysbiosis) ลำไส้และสมองสื่อสารกันตลอดเวลา หากจุลชีพเสียสมดุลจะส่งผลกระทบต่อการส่งสัญญาณไปที่สมองโดยตรง (2) การอักเสบเรื้อรัง (Chronic inflammaging) ภาวะการอักเสบระดับต่ำที่สะสมอย่างต่อเนื่องจะเข้าไปทำลายเซลล์ประสาทและขัดขวางการทำงานของจุดซินแนปส์ (3) การไหลเวียนเลือดสู่สมองลดลง (Reduced Cerebral Blood Flow): ทำให้สมองได้รับออกซิเจนและสารอาหารน้อยลง ทั้งยังทำให้เครือข่ายประสาทและการกำจัดของเสียอ่อนแอลง (4) ไมโทคอนเดรียทำงานบกพร่อง (Mitochondrial Dysfunction) แหล่งสร้างพลังงานของเซลล์ลดลง ทำให้เกิดความเครียดออกซิเดชัน (Oxidative stress) และความสามารถในการซ่อมแซมตัวเองลดลง (5) การสะสมของเซลล์ชราภาพ (Cellular Aging & Senescence): เซลล์ที่เสื่อมสภาพจะสะสมตัวและเข้าไปรบกวนความสมดุลของโปรตีน ทำให้การทำงานของระบบประสาทบกพร่อง ระบบกล้ามเนื้อลาย (Skeletal Muscle) คือ กล้ามเนื้อไม่ได้มีหน้าที่แค่ขยับเขยื้อนร่างกาย แต่เปรียบเสมือนแหล่งผลิตสัญญาณทางเคมีที่สำคัญ (A Major Source of Chemical Signals) 

กระบวนการทำงานของกล้ามเนื้อเกิดขึ้นผ่านกลไก 4 ขั้นตอนที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ ได้แก่ (1) การเคลื่อนไหว (Movement) เป็นจุดเริ่มต้นที่ทำหน้าที่เป็นตัวจุดประกาย (Trigger) ให้กับร่างกาย (2) การหดตัว (Contraction) เมื่อเส้นใยกล้ามเนื้อหดตัว จะเกิดการกระตุ้นเชิงกลและสร้างแรงตึงขึ้นมา (3) การส่งสัญญาณทางเคมี (Chemical Signaling) กล้ามเนื้อที่ถูกใช้งานจะหลั่งสารเคมีที่เรียกว่าไมโอไคน์ (Myokines) เช่น IL-6 และ Irisin รวมถึงสารเมแทบอไลต์ เปปไทด์ และถุงเวสิเคิลขนาดเล็ก (EVs) เข้าสู่ระบบไหลเวียนโลหิต (4) การรักษาสมดุลองค์รวม (Whole-Body Homeostasis): สัญญาณทางเคมีเหล่านี้จะเดินทางไปบูรณาการความสมดุล ประสานงาน และปกป้องระบบอื่นๆ ทั่วทั้งร่างกาย ระบบกล้ามเนื้อและระบบอื่นๆ ในร่างกายมีการสื่อสารและทำหน้าที่เชื่อมโยงกันอย่างแยกไม่ออก การเคลื่อนไหวร่างกายและการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ จึงไม่ใช่เพียงเพื่อรูปร่างที่สวยงาม แต่เป็นการกดสวิตช์ให้กล้ามเนื้อหลั่งสารเคมีแห่งการฟื้นฟูออกมา เพื่อทำหน้าที่ปกป้องสมอง บำรุงหัวใจ ปรับสมดุลภูมิคุ้มกัน และรักษาสภาพแวดล้อมภายใน (Homeostasis) ให้ทุกเซลล์ในร่างกายทำงานได้อย่างสมบูรณ์และแข็งแรงอย่างยั่งยืน